АБАЙ АУДАРМАЛАРЫНДАҒЫ КӨРКЕМДІК ЕРКІНДІК ПЕН ТҮПНҰСҚАҒА АДАЛДЫҚ
ӘОЖ 821.512.122
МҒТАР 17.07.41
АБАЙ АУДАРМАЛАРЫНДАҒЫ КӨРКЕМДІК ЕРКІНДІК ПЕН ТҮПНҰСҚАҒА АДАЛДЫҚ
Дильназ Ғалымбек –
Абайдың «Жидебай-Бөрілі» мемлекеттік
тарихи-мәдени және әдеби-мемориалдық
музей-қорығының экспозиция және
көрме ұйымдастыру бөлімінің редактор-маманы
Аңдатпа.
Бұл ғылыми мақалада Абай Құнанбайұлының аударма өнеріндегі шығармашылық ұстанымы, көркемдік еркіндік пен түпнұсқаға адалдық мәселелері жан-жақты қарастырылады. Абайдың орыс және Еуропа әдебиетінен жасаған аудармалары қазақ әдебиетінің көркемдік дамуына үлкен ықпал еткені ғылыми тұрғыдан сараланады. Зерттеу барысында ақынның Александр Пушкин, Михаил Лермонтов және Иван Крылов шығармаларын аударудағы шеберлігі, түпнұсқа мәтінді қазақ дүниетанымына бейімдеу ерекшелігі, ұлттық поэзия табиғатына сай жаңаша түрлендіруі талданады. Сонымен қатар, мақалада Абай аудармаларының қазақ әдеби тілінің дамуына, ұлттық эстетикалық ойдың қалыптасуына және кәсіби аударма мектебінің дамуына қосқан үлесі анықталады.
Түйін сөздер:
Абай Құнанбайұлы, аударма өнері, көркемдік еркіндік, түпнұсқа, поэзия, қазақ әдебиеті, Лермонтов, Пушкин, Крылов, көркем аударма.
Кіріспе.
Қазақ әдебиетінің тарихында Абай Құнанбайұлының шығармашылық мұрасы ерекше орын алады. Ұлы ақын қазақтың ұлттық әдебиетін жаңа көркемдік деңгейге көтеріп қана қоймай, әлем әдебиетінің таңдаулы үлгілерін қазақ тіліне аудару арқылы рухани кеңістіктің көкжиегін кеңейтті. Абай шығармашылығы – ұлттық әдебиет пен әлем әдебиетінің арасындағы рухани көпір іспетті құбылыс.
XIX ғасырдың екінші жартысында қазақ даласында қоғамдық ой мен рухани ізденіс жаңа сипат ала бастады. Ресей империясының құрамындағы қазақ қоғамы орыс мәдениетімен, әдебиетімен тығыз байланыс орнатты. Осындай тарихи жағдайда Абай орыс әдебиетін терең меңгеріп, оның үздік туындыларын қазақ тіліне аударуға ден қойды.
Абай аудармаларының басты ерекшелігі – оның аударманы жай ғана сөзбе-сөз көшіру деп түсінбеуінде. Ақын аударманы шығармашылық процесс ретінде қабылдап, түпнұсқаның рухын сақтай отырып, оны қазақ оқырманының дүниетанымына бейімдей білді. Бұл ерекшелік оның шығармаларындағы көркемдік еркіндік ұғымын айқындайды.
Сонымен қатар, Абай түпнұсқа авторының идеясына, эстетикалық болмысына және философиялық тереңдігіне ерекше адалдық танытты. Сондықтан оның аудармалары әрі ұлттық сипатқа ие, әрі түпнұсқаның көркемдік табиғатын сақтаған шығармалар ретінде бағаланады.
Абайдың аудармашылық қызметі қазақ әдебиетінде кәсіби көркем аударманың қалыптасуына негіз болды. Оның шығармашылық тәжірибесі кейінгі қазақ аудармашылары үшін үлкен мектеп қызметін атқарды.
Мақаланың мақсаты – Абай аудармаларындағы көркемдік еркіндік пен түпнұсқаға адалдық мәселесін ғылыми тұрғыдан саралау және ақынның аударма өнеріндегі шығармашылық ерекшеліктерін анықтау.
Зерттеу міндеттері:
Абайдың аударма саласындағы шығармашылық қызметін талдау;
Абай аудармаларындағы көркемдік еркіндік ерекшеліктерін анықтау;
Түпнұсқаға адалдық мәселесін ғылыми тұрғыдан саралау;
Абай аудармаларының қазақ әдебиетіне ықпалын көрсету.
Зерттеу әдістері:
Зерттеу барысында салыстырмалы әдеби талдау, тарихи-салыстырмалы зерттеу, мәтіндік сараптау және ғылыми жүйелеу әдістері қолданылды. Сонымен қатар, Абай аудармалары мен түпнұсқа шығармалар өзара салыстырылып, олардың идеялық-көркемдік ерекшеліктері анықталды.
Негізгі бөлім.
Абай және қазақ әдебиетіндегі аударма өнері
Қазақ әдебиетінде аударма өнері Абай шығармашылығымен жаңа сапалық деңгейге көтерілді. Бұған дейін қазақ әдебиетінде шығыс әдебиеті сюжеттерін нәзиралық үлгіде жырлау дәстүрі болғанымен, еуропалық әдебиетті кәсіби тұрғыдан аудару кең дамымаған еді.
Абай орыс әдебиеті арқылы әлемдік әдебиетпен терең танысты. Ол әсіресе Александр Пушкин, Михаил Лермонтов және Иван Крылов шығармаларын қазақ оқырманына кеңінен насихаттады. Ақынның аудармалары арқылы қазақ әдебиетіне жаңа поэтикалық құрылым, жаңа көркемдік жүйе және жаңа эстетикалық таным келді.
Абай аудармаларының тағы бір ерекшелігі – олардың қазақ поэзиясының ішкі табиғатына жақындығында. Ақын түпнұсқаның көркемдік қуатын сақтай отырып, шығарманы қазақтың өлең өрнегіне икемдеп жеткізді. Соның нәтижесінде аудармалар төл туындыдай қабылданды.
Абай аудармаларындағы көркемдік еркіндік
Абай аудармаларындағы көркемдік еркіндік – оның аудармашылық шеберлігінің басты қырларының бірі. Ақын түпнұсқаның мазмұнын сақтай отырып, оны қазақ халқының дүниетанымына, рухани болмысына және поэзиялық дәстүріне бейімдеді.
Мысалы, Михаил Лермонтов шығармаларын аударуда Абай кейбір образдарды қазақы танымға жақындатып береді. Ол орыс поэзиясына тән күрделі психологиялық иірімдерді қазақтың поэтикалық тілінде шебер жеткізеді.
Абай аудармаларындағы көркемдік еркіндік әсіресе өлең құрылымынан анық байқалады. Ақын түпнұсқаның буын өлшемін дәл қайталамай, қазақ өлеңінің табиғатына лайық жаңа ырғақ қалыптастырады. Бұл тәсіл шығарманың қазақ оқырманына түсінікті әрі әсерлі болуына ықпал етті.
Сонымен қатар, Абай кей жағдайда түпнұсқадағы ойды тереңдетіп немесе кеңейтіп береді. Мұндай ерекшелік ақынның шығармашылық даралығын көрсетеді. Ол аударманы жай көшіру емес, көркемдік тұрғыдан қайта жасау деп түсінді.
Пушкиннің «Евгений Онегин» романынан алынған «Татьянаның хаты» аудармасы – осының айқын дәлелі. Абай Татьяна бейнесін қазақ қызының мінезімен үндестіріп, ұлттық лиризм арқылы жаңаша сипат береді.
Түпнұсқаға адалдық және идеялық тұтастық
Абай аудармаларындағы көркемдік еркіндік түпнұсқадан толық алшақтау дегенді білдірмейді. Керісінше, ақын түпнұсқаның идеялық мазмұны мен эстетикалық табиғатын сақтауға ерекше көңіл бөлді.
Абай аудармаларында авторлық ойдың негізгі өзегі жоғалмайды. Ақын түпнұсқаның философиялық тереңдігін, психологиялық мазмұнын және эмоционалдық қуатын дәл жеткізуге ұмтылды.
Мысалы, Лермонтов шығармаларындағы жалғыздық, адам тағдыры және рухани күйзеліс мәселелері Абай аудармаларында да сақталған. Ақын түпнұсқаның ішкі драматизмін қазақ тілінің көркемдік мүмкіндігі арқылы шебер жеткізе білді.
Крылов мысалдарын аударуда да Абай негізгі моральдық және тәрбиелік идеяны сақтайды. Ол шығарманың мазмұнын өзгертпей, тек ұлттық бояумен толықтырады.
Абайдың түпнұсқаға адалдығы оның аудармаларының өміршеңдігін қамтамасыз етті. Ақын бір жағынан қазақ әдебиетін байытса, екінші жағынан әлем әдебиетінің үздік үлгілерін ұлттық әдебиетпен табиғи сабақтастырды.
Абай аудармаларының қазақ әдебиетіне ықпалы
Абай аудармалары қазақ әдебиетінің дамуына үлкен ықпал етті. Ең алдымен, ақын қазақ поэзиясына жаңа көркемдік жүйе алып келді. Оның аудармалары арқылы қазақ әдебиетінде жаңа бейнелеу тәсілдері мен жаңа эстетикалық көзқарас қалыптасты.
Сонымен қатар, Абай аудармалары қазақ әдеби тілінің дамуына зор әсер етті. Ақын күрделі философиялық ойларды қазақ тілінде көркем әрі дәл жеткізе білді. Бұл қазақ әдеби тілінің көркемдік мүмкіндігін кеңейтті.
Абайдың аудармашылық дәстүрі кейінгі қазақ қаламгерлеріне де үлкен ықпал жасады. ХХ ғасырдағы қазақ аударма өнерінің қалыптасуына Абай мектебі негіз болды.
Ақынның аудармадағы шығармашылық ұстанымы ұлттық әдебиетті әлемдік әдеби үдеріспен байланыстырудың жарқын үлгісі болып саналады. Сондықтан Абай аудармалары қазақ әдебиетіндегі рухани жаңғырудың маңызды кезеңдерінің бірі ретінде бағаланады.
Қорытынды.
Қорыта айтқанда, Абай Құнанбайұлы қазақ әдебиетіндегі көркем аударма өнерінің негізін қалаған ұлы тұлға болды. Оның аудармаларында көркемдік еркіндік пен түпнұсқаға адалдық өзара үйлесім тапқан.
Ақын түпнұсқаның идеялық мазмұнын, эстетикалық болмысын сақтай отырып, шығарманы қазақ дүниетанымына бейімдеді. Бұл ерекшелік Абай аудармаларының ұлттық әдебиетпен табиғи үндесуіне мүмкіндік берді.
Абай аудармалары қазақ әдебиетінің көркемдік деңгейін көтеріп, ұлттық поэзияның эстетикалық мүмкіндігін кеңейтті. Сонымен қатар, ақынның аудармашылық тәжірибесі қазақ әдебиетіндегі кәсіби аударма мектебінің қалыптасуына негіз болды.
Сондықтан Абай аудармалары – қазақ руханиятының ұлы жетістігі әрі ұлттық әдебиеттің әлем әдебиетімен байланысын айқындайтын көркем құбылыс.
