АБАЙ АУДАРМАЛАРЫ: ҚАЗАҚ ӘДЕБИЕТІНДЕГІ ЖАҢА ДӘУІРДІҢ БАСТАУЫ
Дильназ Ғалымбек
Абайдың «Жидебай-Бөрілі» мемлекеттік
тарихи-мәдени және әдеби-мемориалдық
музей-қорығының экспозиция және көрме
ұйымдастыру бөлімінің редактор-маманы
Аңдатпа
Бұл мақалада Абай Құнанбайұлы аудармаларының қазақ әдебиетіндегі тарихи-мәдени маңызы мен көркемдік-эстетикалық ерекшеліктері жан-жақты талданады.
Зерттеу барысында ақынның Александр Пушкин, Михаил Лермонтов, Иван Крылов шығармаларын аудару арқылы ұлттық әдебиетті жаңа сапалық деңгейге көтергені айқындалады.
Абай аудармаларының басты ерекшелігі – олардың жай ғана тілдік балама емес, шығармашылық қайта жаңғырту сипатында жүзеге асуында. Ақын түпнұсқаның идеялық мазмұнын сақтай отырып, оны қазақ халқының дүниетанымына, рухани болмысына, ұлттық көркемдік танымына бейімдейді. Соның нәтижесінде аударма мәтіндері дербес көркем туынды деңгейіне көтеріліп, қазақ әдебиетінің жанрлық және стильдік жүйесінің дамуына ықпал етеді.
Зерттеуде Абай аудармаларының тақырыптық-идеялық сипаты, поэтикалық құрылымы, тілдік-көркемдік ерекшеліктері және ұлттық әдебиетке тигізген ықпалы қарастырылады. Сонымен қатар, ақынның аудармашылық әдісінің өзіндік табиғаты мен оның кейінгі қазақ әдебиетіне әсері ғылыми тұрғыдан сараланады.
Мақала нәтижелері Абай аудармаларының қазақ әдебиетіндегі жаңа дәуірдің басталуына негіз болғанын, сондай-ақ ұлттық әдебиеттің әлемдік әдеби кеңістікпен ықпалдасуындағы маңызды құралға айналғанын дәлелдейді.
Кіріспе бөлім.
Қазақ әдебиетінің тарихи даму үдерісінде Абай Құнанбайұлы шығармашылығы түбегейлі жаңару кезеңімен тығыз байланысты. Абай – ұлттық жазба әдебиеттің негізін қалаушы ғана емес, сонымен қатар қазақ әдебиетінің көркемдік көкжиегін кеңейткен ірі аудармашы. Оның аудармалары қазақ әдебиетін әлемдік әдебиетпен байланыстыратын рухани көпір қызметін атқарды.
XIX ғасырдың екінші жартысында қазақ қоғамында әлеуметтік-мәдени өзгерістер орын алып, ұлттық сананың жаңғыру үдерісі басталды. Осы кезеңде әдебиеттің мазмұны мен формасы да жаңаша сипат ала бастады. Мұндай өзгерістердің жүзеге асуында аударманың рөлі ерекше болды. Аударма арқылы қазақ оқырманы әлем әдебиетінің үздік үлгілерімен танысып, жаңа көркемдік-эстетикалық құндылықтарды игеруге мүмкіндік алды.
Мұхтар Әуезов Абайдың аудармашылық қызметін жоғары бағалай отырып, оны қазақ әдебиетіндегі жаңа бағыттың бастау көзі ретінде қарастырады. Ғалымның пікірінше, Абай аудармалары ұлттық әдебиеттің ішкі мүмкіндіктерін кеңейтіп қана қоймай, оның даму бағытын түбегейлі өзгертті.
Абай аудармаларының ерекшелігі – олардың тек сөзбе-сөз аударма болмауында. Ақын түпнұсқаның мазмұнын сақтай отырып, оны ұлттық танымға сай қайта өңдеп, жаңа көркемдік сапаға жеткізеді. Бұл құбылыс аударманың шығармашылық сипат алуына негіз болады. Соның нәтижесінде Абай аудармалары қазақ әдебиетінде жаңа жанрлық формалардың, жаңа стильдік бағыттардың қалыптасуына ықпал етті.
Зерттеудің өзектілігі – Абай аудармаларының қазақ әдебиетін жаңғыртудағы рөлін ғылыми тұрғыдан терең талдау қажеттілігімен айқындалады. Қазіргі әдебиеттану ғылымында аударма мәселесі тек тілдік құбылыс ретінде ғана емес, мәдени және өркениеттік үдеріс ретінде қарастырылуда. Осы тұрғыдан алғанда, Абай аудармалары ұлттық әдебиеттің дамуындағы маңызды кезеңді сипаттайтын құбылыс болып табылады.
Зерттеудің мақсаты – Абай аудармаларының көркемдік, идеялық және тарихи маңызын анықтап, олардың қазақ әдебиетіндегі жаңа дәуірдің қалыптасуына қосқан үлесін айқындау.
Зерттеудің міндеттері:
– Абай аудармаларының тақырыптық-идеялық ерекшеліктерін талдау;
– аударма әдісінің өзіндік сипатын анықтау;
– көркемдік және тілдік ерекшеліктерін саралау;
– қазақ әдебиетіне тигізген ықпалын бағалау.
Осылайша, Абай аудармаларын жан-жақты зерттеу қазақ әдебиетінің даму заңдылықтарын тереңірек түсінуге мүмкіндік береді.
Негізгі бөлім.
- Абай аудармаларының зерттелуі
Абай Құнанбайұлы аудармалары қазақ әдебиеттану ғылымында кеңінен зерттелген маңызды бағыттардың бірі болып табылады. Абайдың аудармашылық қызметі оның ақындық мұрасымен қатар қарастырылып, ұлттық әдебиеттің дамуындағы сапалық өзгерістердің көрсеткіші ретінде бағаланады.
Абай аудармаларын ғылыми тұрғыдан алғаш жүйелі зерттегендердің бірі – Мұхтар Әуезов. Ғалым Абай шығармашылығын жан-жақты талдай отырып, оның аудармаларын қазақ әдебиетінің жаңа арнаға түсуінің басты факторларының бірі ретінде қарастырады. Әуезовтің пікірінше, Абай аудармалары ұлттық әдебиеттің мазмұндық аясын кеңейтіп қана қоймай, оның көркемдік деңгейін жаңа сатыға көтерді.
Абай аудармаларының тілдік және стильдік ерекшеліктерін зерттеуде Қажым Жұмалиев еңбектерінің маңызы зор. Ғалым Абайдың аударма тілін талдай отырып, оның қазақ әдеби тілінің қалыптасуына қосқан үлесін ерекше атап өтеді. Жұмалиевтің зерттеулерінде Абай аудармаларының ұлттық тілдің бейнелілік мүмкіндіктерін арттырудағы рөлі жан-жақты дәлелденген.
Сонымен қатар, Ысқақ Дүйсенбаев Абай аудармаларының көркемдік сипатын талдап, олардың поэтикалық құрылымына назар аударады. Ол Абайдың аудармалары түпнұсқаның мазмұнын сақтай отырып, қазақ поэзиясының заңдылықтарына сәйкес қайта жасалғанын көрсетеді. Бұл тұжырым Абай аудармаларының шығармашылық сипатын айқындайды.
Абай поэзиясының теориялық және эстетикалық қырларын зерттеген Зәки Ахметов еңбектерінде де аудармалардың поэтикалық ерекшеліктері кеңінен қарастырылады. Ғалым Абай аудармаларындағы ырғақ, ұйқас, образ жасау тәсілдерінің жаңашылдығын атап өтеді. Оның пікірінше, Абай аудармалары қазақ өлең құрылысының дамуына зор ықпал етті.
Қазіргі абайтану ғылымында Мекемтас Мырзахметұлы зерттеулері ерекше орын алады. Ғалым Абай шығармашылығын ұлттық дүниетаным тұрғысынан қарастырып, аудармалардың рухани-мәдени маңызын терең түсіндіреді. Оның еңбектерінде Абай аудармаларының қазақ қоғамының ой-санасын жаңғыртудағы рөлі ерекше атап көрсетіледі.
Сонымен бірге, соңғы жылдары жарық көрген ғылыми мақалалар мен электронды ресурстарда Абай аудармаларының әртүрлі аспектілері қарастырылып келеді. Бұл зерттеулерде Абайдың аудармашылық әдісі, оның әлем әдебиетімен байланысы, сондай-ақ аудармалардың ұлттық әдебиетке ықпалы жаңа ғылыми көзқарастар тұрғысынан талданады.
Жалпы алғанда, Абай аудармаларын зерттеу бірнеше бағытта жүргізілгенін байқауға болады:
– тарихи-әдеби тұрғыдан талдау;
– тілдік және стильдік ерекшеліктерін анықтау;
– поэтикалық құрылымын зерттеу;
– мәдени және рухани ықпалын бағалау.
Осы зерттеулердің нәтижесінде Абай аудармаларының тек аударма емес, ұлттық әдебиеттің жаңа сапалық деңгейге көтерілуінің көрінісі екендігі дәлелденді. Сонымен қатар, Абай аудармалары қазақ әдебиетінің әлемдік әдеби үдерістермен байланысын нығайтқан маңызды құбылыс ретінде танылады.
Осылайша, әдеби шолу көрсеткендей, Абай аудармалары әр кезеңде әртүрлі ғылыми тұрғыдан зерттелгенімен, олардың қазақ әдебиетіндегі маңызы мен рөлі әлі де терең зерттеуді қажет ететін өзекті мәселе болып қала береді.
- Абай аудармаларының тақырыптық-идеялық ерекшелігі
Абай Құнанбайұлы аудармаларының тақырыптық-идеялық мазмұны қазақ әдебиетінің рухани-танымдық кеңістігін кеңейткен маңызды құбылыс болып табылады. Ақын аударған шығармалар арқылы ұлттық әдебиетке жаңа мазмұн, жаңа идеялық бағыттар енді. Бұл үрдіс қазақ әдебиетінің тек көркемдік деңгейін ғана емес, оның дүниетанымдық аясын да тереңдетті.
Абай аудармаларының басты ерекшелігі – олардың жалпыадамзаттық құндылықтарды насихаттауымен сипатталуында. Ақын таңдаған шығармалардың негізгі өзегі – адамгершілік, әділет, еркіндік, білімге ұмтылу, махаббат пен қоғам мәселелері. Бұл тақырыптар қазақ қоғамының рухани жаңғыруына тікелей әсерін тигізді.
Александр Пушкин шығармаларын аудару арқылы Абай қазақ әдебиетіне жаңа көркемдік ойлау жүйесін енгізді. Атап айтқанда, «Евгений Онегин» романынан аударылған үзінділерде адамның ішкі жан дүниесін талдау, психологиялық тереңдік, сезім мен сана қайшылығы сияқты күрделі мәселелер көрініс табады. Бұл қазақ поэзиясында бұрын-соңды болмаған жаңа бағыттың қалыптасуына дәнекер болды.
Ал Михаил Лермонтов шығармаларын аудару барысында Абай философиялық лириканың терең үлгілерін қазақ әдебиетіне енгізді. Лермонтов поэзиясындағы жалғыздық, өмірдің мәні, адамның ішкі қайшылығы сияқты тақырыптар Абай аудармаларында ұлттық сипатта жаңаша көрініс тапты. Мысалы, «Қараңғы түнде тау қалғып» өлеңі арқылы табиғат пен адам арасындағы үйлесім, ішкі тыныштық идеясы терең философиялық деңгейде жеткізіледі.
Иван Крылов мысалдарын аудару арқылы Абай қазақ әдебиетінде сыншыл реализмнің негізін қалады. Мысал жанры арқылы қоғамдағы әділетсіздік, надандық, жалқаулық сияқты кемшіліктер әшкереленіп, тәрбиелік мәні жоғары идеялар ұсынылды. Бұл аудармалар қазақ қоғамының әлеуметтік мәселелерін көркем түрде жеткізудің тиімді құралына айналды.
Абай аудармаларының тағы бір маңызды қыры – олардың ұлттық дүниетаныммен үйлесім табуында. Ақын түпнұсқадағы идеяларды қазақ халқының тұрмыс-тіршілігіне, салт-дәстүріне, рухани болмысына бейімдеп жеткізді. Соның нәтижесінде аудармалар оқырманға түсінікті, әрі әсерлі болып шықты. Бұл құбылыс аударманың тек тілдік емес, мәдени бейімделу үдерісі екенін көрсетеді.
Сонымен қатар, Абай аудармаларында ағартушылық идеялар айқын көрініс табады. Ақын білім мен ғылымды насихаттай отырып, халықты алға ұмтылуға, рухани жетілуге шақырады. Бұл идеялар оның төл шығармаларымен де үндесіп, біртұтас дүниетанымдық жүйе құрайды.
Жалпы алғанда, Абай аудармаларының тақырыптық-идеялық ерекшеліктері төмендегідей тұжырымдалады:
– жалпыадамзаттық құндылықтарды дәріптеу;
– философиялық және психологиялық тереңдік;
– әлеуметтік сын мен ағартушылық бағыт;
– ұлттық дүниетаныммен үйлесімділік.
Осы ерекшеліктер Абай аудармаларын қазақ әдебиетінің жаңа сапалық деңгейге көтерілуіне негіз болған көркемдік-идеялық құбылыс ретінде танытады. Сонымен бірге, бұл аудармалар ұлттық әдебиеттің әлемдік әдеби үдерістермен ықпалдасуының маңызды кезеңін айшықтайды.
- Абайдың аударма әдісі мен көркемдік ерекшелігі
Абай Құнанбайұлы аудармалары қазақ әдебиетіндегі көркем аударманың жаңа үлгісін қалыптастырған ерекше құбылыс болып табылады. Ақынның аудармашылық әдісі дәстүрлі сөзбе-сөз тәржіма шеңберінен шығып, шығармашылық қайта жаңғырту принципіне негізделді. Бұл тәсіл Абай аудармаларының көркемдік сапасын арттырып, оларды дербес әдеби туынды деңгейіне көтерді.
Абайдың аударма әдісінің басты ерекшелігі – түпнұсқаның мазмұны мен идеялық өзегін сақтай отырып, оны ұлттық дүниетанымға бейімдеуінде. Ақын аударма барысында мәтінді қазақ оқырманына түсінікті әрі жақын ету мақсатында белгілі бір өзгерістер енгізіп отырды. Бұл өзгерістер түпнұсқаның көркемдік жүйесіне нұқсан келтірмей, керісінше оның мазмұнын тереңірек ашуға мүмкіндік берді.
Абай аудармалары еркін аударма үлгісіне жатады. Ол түпнұсқадағы өлең құрылымын толық сақтауға тырыспай, қазақ поэзиясының дәстүрлі өлшемдеріне сәйкес қайта жаңғыртады. Мұндай тәсіл қазақ өлеңінің табиғатына сай ырғақ пен ұйқасты қалыптастыруға мүмкіндік берді. Соның нәтижесінде аударма мәтіндері қазақ поэзиясының заңдылықтарына толық сәйкес келетін көркем туындыларға айналды.
Ақынның аудармашылық шеберлігі оның тілдік қолданысынан айқын көрінеді. Абай қазақ тілінің бай мүмкіндіктерін шебер пайдаланып, бейнелі сөз өрнектерін, тұрақты тіркестерді, мақал-мәтелдерді орынды қолданады. Бұл тәсіл аударманың ұлттық реңкін күшейтіп, оның көркемдік әсерін арттырады. Сонымен қатар, ақын түпнұсқадағы образдарды қазақы танымға жақын бейнелермен алмастырып, шығарманың мазмұнын ұлттық сипатта қайта жаңғыртады.
Михаил Лермонтов шығармаларын аудару барысында Абайдың аудармашылық шеберлігі ерекше байқалады. Ақын Лермонтов поэзиясындағы философиялық тереңдікті сақтай отырып, оны қазақтың рухани болмысымен үйлестіре білді. Мысалы, «Қараңғы түнде тау қалғып» өлеңінде табиғат көрінісі арқылы адамның ішкі жан дүниесі бейнеленеді. Бұл аудармада түпнұсқаның идеясы сақталғанымен, оның көркемдік өрнегі қазақ поэзиясының ерекшеліктеріне сәйкес қайта жасалған.
Иван Крылов мысалдарын аударуда да Абай өзіндік шығармашылық еркіндік танытады. Ол мысалдардың тәрбиелік мазмұнын сақтай отырып, кейіпкерлердің мінез-құлқын қазақ қоғамына тән сипаттармен бейнелейді. Нәтижесінде аударма тек әдеби шығарма ғана емес, қоғамдық ойды қалыптастыратын құралға айналады.
Абай аудармаларының көркемдік ерекшеліктерін бірнеше бағытта қарастыруға болады:
– Тілдік ерекшелігі – қазақ тілінің бейнелілік мүмкіндіктерін кеңінен қолдану;
– Поэтикалық құрылымы – өлеңнің ырғақ, ұйқас жүйесін ұлттық дәстүрге бейімдеу;
– Образдылық жүйесі – ұлттық дүниетанымға сай көркем бейнелер жасау;
– Стильдік ерекшелігі – түпнұсқа мен ұлттық стильдің үйлесімді синтезі.Абай аудармаларының тағы бір маңызды қыры – олардың эстетикалық құндылығы. Ақын аударма арқылы тек мазмұнды жеткізіп қана қоймай, көркемдік әсерді де толық сақтауға ұмтылады. Бұл оның аудармашылық шеберлігінің жоғары деңгейін көрсетеді.
Жалпы алғанда, Абайдың аударма әдісі мен көркемдік ерекшеліктері қазақ әдебиетінде жаңа бағыттың қалыптасуына негіз болды. Оның аудармалары ұлттық әдебиеттің көркемдік мүмкіндіктерін кеңейтіп, оны әлемдік әдебиет деңгейіне көтеруге түрткі болды.
- Абай аудармаларының қазақ әдебиетіне ықпалы
Абай Құнанбайұлы аудармалары қазақ әдебиетінің дамуына терең әрі жан-жақты ықпал еткен тарихи-әдеби құбылыс болып табылады. Ақынның аудармашылық қызметі ұлттық әдебиеттің мазмұндық, құрылымдық және стильдік тұрғыдан жаңаруына негіз қалап, оның әлемдік әдеби үдеріспен ықпалдасуына жол ашты.
Абай аудармаларының ең алдымен әсер еткен саласы – қазақ әдеби тілінің дамуы. Ақын аударма барысында қазақ тілінің бай сөздік қорын, бейнелі тіркестерін, көркемдік мүмкіндіктерін кеңінен пайдаланды. Соның нәтижесінде жазба әдеби тілдің нормалары қалыптасып, әдеби тіл жаңа сапалық деңгейге көтерілді. Бұл үрдіс қазақ әдебиетінің кәсіби сипат алуына арқау болды.
Абай аудармаларының ықпалы қазақ әдебиетінің жанрлық жүйесінің кеңеюінен де айқын байқалады. Ақын Иван Крылов мысалдарын аудару арқылы қазақ әдебиетінде мысал жанрының қалыптасуына жол ашты. Сонымен қатар, Александр Пушкин және Михаил Лермонтов шығармаларын аудару арқылы романтикалық поэзия мен философиялық лириканың дамуына тың серпіліс туғызды. Бұл жаңа жанрлар қазақ әдебиетінің көркемдік аясын кеңейтіп, оның мазмұнын байытты.
Абай аудармалары қазақ әдебиетінің дүниетанымдық көкжиегін кеңейтуде де маңызды рөл атқарды. Ақын аударған шығармалар арқылы қазақ оқырманы адамгершілік, еркіндік, тұлға мәселесі, қоғам мен адам арасындағы қатынас сияқты жалпыадамзаттық құндылықтармен танысты. Бұл үдеріс ұлттық сананың жаңғыруына, рухани дамуына септігін тигізді.
Онымен қоса, Абай аудармалары қазақ әдебиетінде сыншыл реализмнің қалыптасуына негіз болды. Әсіресе мысал жанры арқылы қоғамдағы әлеуметтік мәселелер, адам мінезіндегі кемшіліктер көркем түрде бейнеленіп, оқырманға тәрбиелік ой салды. Бұл бағыт кейінгі қазақ әдебиетінде кеңінен дамыды.
Абайдың аудармашылық дәстүрі қазақ әдебиетінде жаңа мектептің қалыптасуына жол салды. Бұл дәстүрді Шәкәрім Құдайбердіұлы, Мағжан Жұмабаев сияқты ақындар жалғастырып, аударма өнерін жаңа деңгейге көтерді. Олар Абай қалыптастырған шығармашылық аударма әдісін дамыта отырып, әлем әдебиетімен байланысты одан әрі нығайтты.
Абай аудармаларының тағы бір маңызды ықпалы – қазақ әдебиетінің әлемдік әдеби кеңістікке шығуына жол ашуында. Ақын аударған шығармалар арқылы қазақ әдебиеті алғаш рет әлемдік классикалық әдебиетпен тікелей байланыс орнатты. Бұл байланыс ұлттық әдебиеттің даму бағытын өзгертіп, оның көркемдік деңгейін арттырды.
Жалпы алғанда, Абай аудармаларының қазақ әдебиетіне ықпалын төмендегідей тұжырымдауға болады:
– қазақ әдеби тілінің қалыптасуына негіз қалады;
– жаңа жанрлардың дамуына ықпал етті;
– ұлттық дүниетанымды кеңейтті;
– сыншыл реализм бағытын қалыптастырды;
– аударма мектебінің негізін қалады;
– әлемдік әдебиетпен байланысты нығайтты.
Осылайша, Абай аудармалары қазақ әдебиетінің тарихи дамуындағы бетбұрыс кезеңді айқындайтын маңызды құбылыс болып саналады. Олар ұлттық әдебиетті жаңа сапалық деңгейге көтеріп, оның әрі қарай дамуына берік негіз қалады.
- Абай және Лермонтов: салыстырмалы талдау
Абай Құнанбайұлы мен Михаил Лермонтов шығармашылық байланысы – қазақ және орыс әдебиеттері арасындағы рухани сабақтастықтың айқын көрінісі. Абайдың Лермонтов шығармаларын аударуы тек әдеби ықпал ғана емес, терең шығармашылық үндестік нәтижесі болмақ деп ойлаймын. Бұл құбылыс екі ақын поэзиясындағы идеялық, тақырыптық және көркемдік ұқсастықтарды салыстыра талдауға мүмкіндік береді.
Абай мен Лермонтов поэзиясындағы басты ортақ тақырыптардың бірі – адам болмысы мен оның ішкі жан дүниесі. Лермонтов шығармаларында жалғыздық, рухани күйзеліс, өмірдің мәнін іздеу мәселелері кеңінен көрініс табады. Осы тақырыптар Абай аудармаларында ұлттық сипатқа ие болып, қазақ поэзиясында жаңа мазмұндық деңгей қалыптастырады. Абай Лермонтовтың философиялық ойларын қазақы дүниетанымға бейімдей отырып, оларды терең әрі түсінікті формада жеткізеді.
Абайдың Лермонтовтан жасаған аудармаларының ішінде «Қараңғы түнде тау қалғып» ерекше орын алады. Бұл шығарма неміс ақыны Иоганн Вольфганг Гётенің түпнұсқа өлеңінен бастау алып, Лермонтов арқылы Абайға жеткені жүмле жұртқа аян. Абай бұл шығарманы аудару барысында оның философиялық мәнін сақтай отырып, қазақ поэзиясының табиғатына сай қайта жырлаған. Нәтижесінде бұл өлең қазақ әдебиетінің көркемдік биік үлгілерінің біріне айналды.
Салыстырмалы тұрғыдан қарастырғанда, Лермонтов поэзиясы көбіне романтикалық бағытта дамыса, Абай оның мазмұнын реалистік және ағартушылық тұрғыда толықтыра түседі. Лермонтовтағы жеке тұлғаның трагедиясы Абайда қоғамдық-әлеуметтік мәселелермен ұштасып, кеңірек мағынада сипат алады. Бұл ерекшелік Абайдың аудармашылық шеберлігінің биік шыңы.
Көркемдік тұрғыдан алып қарағанда, Абай Лермонтов поэзиясының негізгі образдық жүйесін сақтай отырып, оны қазақтың көркемдік дәстүріне бейімдейді. Түпнұсқадағы символдар мен бейнелер қазақ оқырманына түсінікті ұлттық образдармен толықтырылады. Бұл тәсіл аударманың әсерлілігін арттырып, оның қабылдануын жеңілдетеді.
Абай мен Лермонтов шығармаларының тағы бір ұқсастығы – олардың философиялық тереңдігінде. Екі ақын да адам өмірінің мәні, қоғам мен тұлға арасындағы қатынас, рухани ізденіс мәселелерін көтереді. Алайда Абай бұл мәселелерді ұлттық таным тұрғысынан қарастырып, оларды ағартушылық идеялармен байланыстырады.
Салыстырмалы талдау нәтижесінде төмендегідей тұжырымдар жасауға болады:
– Абай Лермонтов шығармаларын жай аударып қана қоймай, оларды шығармашылық тұрғыдан қайта өңдеген;
– Лермонтов поэзиясындағы философиялық идеялар Абайда ұлттық сипатқа ие болған;
– екі ақын шығармаларында адам болмысы мен рухани ізденіс мәселелері үндеседі;
– Абай аудармалары қазақ әдебиетінің көркемдік деңгейін жаңа сатыға көтерген.
Осылайша, Абай мен Лермонтов шығармашылығының байланысы – әдеби ықпалдың қарапайым көрінісі емес, терең рухани үндестіктің нәтижесі. Абайдың Лермонтов шығармаларын аударуы қазақ әдебиетінің дамуына зор ықпал етіп, оны әлемдік әдеби кеңістікке жақындатты.
Қорытынды бөлім.
Абай Құнанбайұлы аудармалары қазақ әдебиеті тарихындағы аса маңызды рухани-мәдени құбылыс ретінде бағаланады. Бұл аудармалар тек көркем мәтінді басқа тілге жеткізу үдерісі ғана емес, сонымен қатар ұлттық әдебиеттің мазмұндық, идеялық және көркемдік тұрғыдан жаңаруына ықпал еткен шығармашылық акт болып табылады.
Зерттеу нәтижелері көрсеткендей, Абайдың Александр Пушкин, Михаил Лермонтов және Иван Крылов шығармаларын аударуы қазақ әдебиетінің көркемдік көкжиегін кеңейтті. Ақын аударма барысында түпнұсқаның идеялық өзегін сақтай отырып, оны ұлттық таныммен ұштастырды. Соның нәтижесінде аудармалар дербес көркем туынды деңгейіне көтерілді.
Абай аудармалары қазақ әдеби тілінің қалыптасуына, жаңа жанрлардың дамуына және әдеби ойлау жүйесінің жаңаруына тікелей әсер етті. Ол енгізген аудармашылық әдіс – еркін шығармашылық аударма – кейінгі қазақ әдебиетінде кеңінен жалғасын тапты және ұлттық аударма мектебінің қалыптасуына алғышарт болды.
Бұған қоса, Абай аудармалары қазақ оқырманының дүниетанымын кеңейтіп, әлемдік әдебиеттің үздік үлгілерімен танысуына мүмкіндік берді. Бұл үдеріс ұлттық сананың жаңғыруына, рухани құндылықтардың тереңдеуіне ықпал жасады
Қорытындылай келе, Абай аудармалары қазақ әдебиетіндегі жаңа дәуірдің басталуын айқындайтын тарихи-әдеби құбылыс. Олар ұлттық әдебиетті әлемдік әдеби кеңістікпен сабақтастырып, оның көркемдік-эстетикалық деңгейін жаңа сатыға көтерді.
Бұл ғылыми мақалада қарастырылған Абайдың аудармалары қазақ әдебиетінің дамуындағы ерекше құбылыс ретінде бағаланады. Абай Құнанбайұлы аудармалары арқылы ұлттық әдебиет мазмұндық, идеялық және көркемдік тұрғыдан жаңарып, жаңа сапалық деңгейге көтерілді. Ақынның Александр Пушкин, Михаил Лермонтов, Иван Крылов шығармаларын аударуы қазақ әдебиетінің әлемдік әдеби кеңістікпен тығыз байланыс орнатуына негіз болды.
Жалпылама айтқанда, Абай аудармалары ұлттық әдебиетті жаңғыртқан, оның көркемдік-эстетикалық көкжиегін кеңейткен және қазақ әдебиетінде жаңа дәуірдің басталуын айқындаған маңызды рухани-мәдени құбылыс болып табылады.
Абай аудармалары – қазақ руханиятының дамуына зор үлес қосқан, бүгінгі күнге дейін өз маңызын жоғалтпаған баға жетпес әдеби мұра.
