ИВАН КРЫЛОВ МЫСАЛДАРЫНЫҢ ҚАЗАҚ ӘДЕБИЕТІНДЕГІ КӨРКЕМДІК ДӘСТҮРІ: ЫБЫРАЙ, АБАЙ ЖӘНЕ АХМЕТ АУДАРМАЛАРЫ НЕГІЗІНДЕ
ӘОЖ 821.512.122
МҒТАР 17.82.31
ИВАН КРЫЛОВ МЫСАЛДАРЫНЫҢ ҚАЗАҚ ӘДЕБИЕТІНДЕГІ КӨРКЕМДІК ДӘСТҮРІ: ЫБЫРАЙ, АБАЙ ЖӘНЕ АХМЕТ АУДАРМАЛАРЫ НЕГІЗІНДЕ
Серикбаева Гульмира Амангельдиновна –
«№4 жалпы орта білім беретін мектебі» КММ,
орыс тілі мен әдебиеті пәні мұғалімі
Аңдатпа
Бұл ғылыми мақалада орыс әдебиетінің көрнекті өкілі Иван Андреевич Крылов мысалдарының қазақ әдебиетіне тигізген ықпалы ғылыми тұрғыдан қарастырылады. Зерттеу барысында Ыбырай Алтынсарин, Абай Құнанбайұлы және Ахмет Байтұрсынұлы аудармаларының көркемдік ерекшеліктері, идеялық мазмұны және ұлттық дүниетаныммен сабақтастығы талданады. Сонымен қатар, мысал жанрының қазақ әдебиетіндегі қалыптасуы мен дамуы, аударма өнерінің ұлттық әдебиетке ықпалы және ағартушылық бағыттағы қызметі сараланады. Мақалада қазақ әдебиетіндегі мысал жанрының тәрбиелік, эстетикалық және қоғамдық маңызы анықталып, Крылов шығармаларының ұлттық әдеби санаға тигізген әсері айқындалады.
Түйін сөздер:
мысал жанры, аударма әдебиет, Иван Крылов, Абай Құнанбайұлы, Ыбырай Алтынсарин, Ахмет Байтұрсынұлы, қазақ әдебиеті, көркемдік дәстүр, ағартушылық идея.
Кіріспе.
Қазақ әдебиетінің даму тарихында аударма өнері ерекше маңызды орын алады. Әлем әдебиетінің үздік үлгілерін қазақ тіліне аудару арқылы ұлттық әдебиеттің идеялық-көркемдік деңгейі көтеріліп, әдеби байланыстар нығая түсті. XIX ғасырдың екінші жартысында орыс әдебиетінің қазақ әдебиетіне ықпалы күшейіп, көптеген шығармалар қазақ тіліне аударылды. Бұл үдеріс қазақ әдебиетінде жаңа жанрлардың қалыптасуына және ұлттық әдеби ойдың кеңеюіне ықпал етті. Осындай рухани ықпал нәтижесінде қазақ әдебиетінде мысал жанры кеңінен дамыды. Мысал жанры адам бойындағы жағымсыз қасиеттерді астарлы түрде бейнелеп, тәрбиелік ой айтатын ерекше әдеби форма болып табылады.
Орыс әдебиетіндегі мысал жанрының көрнекті өкілі – Иван Андреевич Крылов. Оның шығармалары қоғамдағы әділетсіздікті, жалқаулықты, екіжүзділікті және рухани әлсіздікті әшкерелеуге бағытталды. Крылов мысалдарының тәрбиелік және философиялық мазмұны қазақ ағартушыларының назарын аударды.
Қазақ әдебиетінде Крылов мысалдарын аударып, ұлттық әдебиетке енгізген тұлғалардың қатарында Ыбырай Алтынсарин, Абай Құнанбайұлы және Ахмет Байтұрсынұлы ерекше орын алады. Бұл қаламгерлер аударманы шығармашылық үдеріс ретінде қарастырып, түпнұсқаның негізгі идеясын сақтай отырып, оны қазақ халқының дүниетанымына бейімдей білді.
Зерттеу мақсаты:
Иван Крылов мысалдарының қазақ әдебиетіндегі орнын анықтау және Ыбырай, Абай, Ахмет аудармаларының көркемдік ерекшеліктерін ғылыми тұрғыдан саралау.
Зерттеу міндеттері:
Крылов мысалдарының қазақ әдебиетіне ықпалын анықтау;
Ыбырай Алтынсарин аудармаларының ағартушылық сипатын талдау;
Абай аудармаларындағы философиялық және көркемдік ерекшеліктерді саралау;
Ахмет Байтұрсынұлы аудармаларындағы ұлттық идея мен қоғамдық ойды айқындау.
Зерттеу әдістері:
Мақаланы жазу барысында салыстырмалы әдеби талдау, тарихи-салыстырмалы зерттеу, мәтіндік сараптау және ғылыми жүйелеу әдістері қолданылды. Сонымен қатар, Крыловтың түпнұсқа мысалдары мен қазақ әдебиетіндегі аудармалары өзара салыстырылып, олардың көркемдік ерекшеліктері ғылыми тұрғыдан талданды.
Негізгі бөлім.
Мысал жанрының ерекшелігі және Крылов шығармашылығы
Мысал жанры – әлем әдебиетіндегі көне әрі кең тараған жанрлардың бірі. Бұл жанрдың басты ерекшелігі – астарлы ой арқылы адам бойындағы мінез-құлықты бейнелеуінде. Мысалдарда көбіне жануарлар бейнесі арқылы қоғамдағы түрлі құбылыстар мен адам мінездері суреттеледі.
Иван Крылов орыс әдебиетіндегі мысал жанрын жаңа көркемдік деңгейге көтерген қаламгер болды. Оның шығармалары қарапайым сюжетке құрылса да, терең әлеуметтік және философиялық мазмұнға ие.
Крылов мысалдарының негізгі ерекшелігі – халықтық тілдің шебер қолданылуы, бейнелі ой мен өткір сатираның үйлесуі. Сондықтан оның шығармалары көптеген халықтардың әдебиетіне ықпал етті.
Ыбырай Алтынсарин аудармаларындағы ағартушылық бағыт
Қазақ әдебиетіндегі аударма өнерінің алғашқы ірі өкілдерінің бірі – Ыбырай Алтынсарин. Оның шығармашылық қызметінің негізгі мақсаты – халықты білімге, мәдениетке және адамгершілікке үндеу болды.
Ыбырай Алтынсарин Крылов мысалдарын аудару арқылы қазақ балалар әдебиетінің дамуына үлкен үлес қосты. Оның аудармалары қарапайым әрі түсінікті тілмен жазылып, тәрбиелік мазмұнға негізделді.
Мысалы, «Қарға мен түлкі» мысалында жағымпаздық пен мақтаншақтықтың зияны көрсетіледі. Ыбырай шығарманың негізгі идеясын сақтай отырып, оны қазақ балаларының дүниетанымына жақын етіп жеткізді.
Ыбырай аудармаларының басты ерекшелігі – олардың педагогикалық сипаты. Аудармашы шығармалар арқылы халықтың рухани дүниесін дамытуға және жас ұрпақты адамгершілікке тәрбиелеуге ұмтылды.
Абай аудармаларындағы философиялық және көркемдік тереңдік
Абай Құнанбайұлы қазақ әдебиетіндегі аударма өнерін жаңа деңгейге көтерген ұлы тұлға болды. Ол Крылов мысалдарын еркін аударып, қазақ поэзиясының көркемдік табиғатына бейімдеді.
Абай аудармаларының ерекшелігі – философиялық ойдың тереңдігі мен психологиялық талдаудың айқындығында. Ақын мысал кейіпкерлері арқылы адам болмысын, рухани әлсіздікті және қоғамдағы моральдық мәселелерді бейнелейді.
Абай түпнұсқаны сөзбе-сөз аударудан гөрі, оның идеялық мазмұнын қазақ дүниетанымына лайықтап жеткізуге ерекше мән берді. Сондықтан оның аудармалары ұлттық әдебиеттің төл туындылары сияқты қабылданады.
Ақын шығармаларында мақал-мәтелдер, тұрақты тіркестер және бейнелі сөздер кеңінен қолданылады. Бұл ерекшелік аудармалардың көркемдік қуатын арттырып, олардың ұлттық сипат алуына ықпал етті.
Ахмет Байтұрсынұлы аудармаларындағы ұлттық рух пен қоғамдық ой
Қазақ әдебиетінде мысал жанрын қоғамдық ойдың өткір құралына айналдырған тұлға – Ахмет Байтұрсынұлы. Оның «Қырық мысал» жинағы XX ғасыр басындағы қазақ қоғамының рухани өмірімен тығыз байланысты болды.
Ахмет Байтұрсынұлы аудармаларының ерекшелігі – ұлттық идеяның басымдығында. Ол Крылов мысалдарын қазақ қоғамының жағдайымен байланыстыра отырып, халықты білімге, бірлікке және рухани оянуға шақырды.
Ахмет аудармаларында публицистикалық сарын күшейіп, қоғамдағы әділетсіздік пен рухани тоқырау сыналады.
«Қырық мысал» жинағындағы шығармалар қазақ халқының ұлттық санасын оятуға зор ықпал етті. Бұл шығармаларда елдік, еркіндік және рухани тәуелсіздік идеялары кеңінен көрініс табады.
Қазақ әдебиетіндегі аударма дәстүрінің дамуы
Крылов мысалдарының қазақ әдебиетіне енуі ұлттық аударма өнерінің дамуына үлкен әсер етті. Қазақ қаламгерлері аударманы шығармашылықпен ұштастырып, түпнұсқаның мазмұнын ұлттық дүниетанымға бейімдей білді.
Ыбырай, Абай және Ахмет аудармалары қазақ әдеби тілінің дамуына да ықпал етті. Олар қазақтың бейнелі сөздерін, мақал-мәтелдерін және ұлттық ұғымдарын шебер қолдану арқылы аудармалардың көркемдік деңгейін көтерді.
Сонымен қатар, бұл аудармалар қазақ әдебиетіндегі сыншыл реализмнің қалыптасуына әсер етті. Мысал жанры арқылы қоғамдағы кемшіліктерді астарлап жеткізу дәстүрі кейінгі әдебиетте жалғасын тапты.
Қазақ әдебиетіндегі аударма дәстүрінің дамуы ұлттық әдебиеттің әлем әдебиетімен байланысын күшейтіп, рухани жаңғыру үдерісіне жол ашты.
Қорытынды.
Қорыта айтқанда, Иван Андреевич Крылов мысалдары қазақ әдебиетінің дамуына зор ықпал етті. Оның шығармалары қазақ әдебиетінде мысал жанрының қалыптасуына, аударма өнерінің дамуына және ұлттық көркемдік ойдың кеңеюіне үлкен үлес қосты.
Ыбырай Алтынсарин аудармаларында ағартушылық және тәрбиелік бағыт басым болса, Абай Құнанбайұлы шығармаларында философиялық тереңдік пен көркемдік шеберлік айқын байқалады. Ал Ахмет Байтұрсынұлы мысал жанрын қоғамдық ой мен ұлттық сананы оятудың қуатты құралына айналдырды.
Крылов мысалдарының қазақ әдебиетіндегі орны – рухани сабақтастықтың, әдеби ықпалдың және ұлттық аударма мектебінің жарқын көрінісі. Бұл шығармалар қазақ әдебиетінің жанрлық және көркемдік дамуына ерекше әсер етіп, ұлттық руханияттың маңызды бөлігіне айналды.
